هوش مصنوعی در ترکیه

تحولات هوش مصنوعی در ترکیه طی سال‌های اخیر به‌طور چشمگیری شتاب گرفته و این کشور در نظر دارد به یکی از قدرت‌های نوظهور در عرصه هوش مصنوعی (AI) در منطقه خاورمیانه و اروپا دست یابد.

در سال‌های اخیر، توسعه هوش مصنوعی در ترکیه به یک محور مهم سیاست‌گذاری ملی تبدیل شده و دولت این کشور با انتشار استراتژی‌های رسمی، تلاش می‌کند موقعیت خود را در عرصه جهانی ارتقا دهد. ترکیه هنوز جزو قدرت‌های بزرگ AI نیست، اما به دنبال افزایش توان داخلی و حضور مؤثر در منطقه است.

داده‌های حاصل از گزارش‌های بین‌المللی از جمله Stanford AI Index 2025 و World Economic Forum   و اسناد رسمی دولتی ترکیه نشان می‌دهد که این کشور اکنون وارد فاز دوم توسعه ملی هوش مصنوعی شده است  یعنی گذر از زیرساخت و پژوهش به ادغام هوش مصنوعی در اقتصاد، امنیت و جامعه.

وضعیت کلی هوش مصنوعی در ترکیه

ترکیه با تصویب نخستین استراتژی ملی هوش مصنوعی (NAIS) در سال 2021، آغازگر مسیر رسمی توسعه در این حوزه شد. هدف محوری این برنامه، تبدیل هوش مصنوعی به موتور تحول اقتصادی و ابزاری برای افزایش استقلال فناورانه کشور اعلام شد.

در سال 2026، نسخه جدید این راهبرد با عنوان “استراتژی هوش مصنوعی ترکیه 2026” در چارچوب «برنامه سالانه ریاست‌جمهوری توسط دفتر تحول دیجیتال ریاست جمهوری» منتشر شد که محورهای آن بسیار عملیاتی‌تر و بر پایه همکاری‌های بین‌المللی، سرمایه‌گذاری داخلی، و پشتیبانی از صنایع دفاعی است.

اهداف این استراتژی شامل

تقویت نیروی انسانی، پژوهش و توسعه، زیرساخت داده (data center)، تجارت و همکاری‌های بین‌المللی است ، این استراتژی برای پنج سال تا ۲۰۲۵ تعریف شده بود و اکنون برای 5 سال دوم برنامه ریزی شده است و اهداف کلیدی پنج سال اوّل آن، عبارت بودند از:

• افزایش سهم هوش مصنوعی در تولید ناخالص داخلی به حداقل ۵٪ تا سال ۲۰۲۵.
• ایجاد ۵۰,۰۰۰ فرصت شغلی در حوزه AI
• افزایش تعداد متخصصان واجد مدرک مرتبط با AI
• قرار گرفتن در ۲۰ کشور برتر شاخص‌های جهانی AI

این سند شامل ۶ اولویت و ۲۴ هدف عملیاتی با ۱۱۹ اقدام بود.

طبق گزارش ها دولت ترکیه به عمده آن اهداف دست یافته است.

 

نقش ترکیه در شاخص‌های جهانی

طبق گزارش Stanford AI Index و منابع دانشگاهی، ترکیه در شاخص‌های بین‌المللی هوش مصنوعی جایگاه رقابتی دارد ولی نه در مقام‌های اول جهانی:

• براساس Stanford AI Index Report ۲۰۲۴/۲۰۲۵، ترکیه در میان حدود ۳۶ کشور از نظر قابلیت‌های AI رتبه حدوداً ۳۱ را دارد که نشان می‌دهد همچنان فاصله زیادی تا قدرت‌های بزرگ دارد.
• در تحصیلات مهندسی و رشته‌های مرتبط با AI، ترکیه در بین کشورهایی مانند آلمان و اسپانیا رشد قابل‌توجهی در تعداد فارغ‌التحصیلان داشته است.

اقدامات کلیدی دولت

1 –  استراتژی ملی هوش مصنوعی  (NAIS 2021)  به‌روزرسانی شده در 2026

تعیین اهداف تا سال 2030: افزایش سهم هوش مصنوعی در تولید ناخالص داخلی (GDP) به بیش از 10%

تمرکز بر آموزش نیروی کار دیجیتال و تربیت 50,000 متخصص AIدر پنج سال دوم تا 2030 .

ایجاد شبکه ملی داده و زیرساخت ابری “Ulusal Bulut” (کلمه ترکی به معنای حاکمیت ملی) برای پشتیبانی از پروژه‌های هوش مصنوعی (همان پروژه ای کا سال ها مورد تاکید رهبر معظّم انقلاب در ایران بوده است و هنوز به جایی درخوری نرسیده است).

تأسیس مرکز ملی هوش مصنوعی ترکیه (NCAI-Türkiye) تحت نظارت وزارت صنعت و فناوری، که در ایران در دولت پیشین تاسیس شده و در دولت فعلی به خاطر ابتلائات بسیار منحل گردیده است

2 –  برنامه دفاعی و هوش مصنوعی

شرکت  ASELSAN، TUSAŞ  و HAVELSAN به‌صورت گسترده از AI در سیستم‌های کنترل پهپاد، تشخیص خودکار هدف و سیستم‌های مراقبت مرزی استفاده می‌کنند.

ترکیه از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری برای افزایش خودمختاری راهبردی (Middle Power Autonomy) استفاده می‌کند، به عبارتی، AI  در کنار صنایع دفاعی به ابزاری برای تقویت استقلال از قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است.

3 – همکاری و دیپلماسی فنّاورانه (دیپلماسی هوش مصنوعی)

ترکیه عضو فعال ابتکار “Blueprint for Intelligent Economies” (نقشه راه اقتصادهای هوشمند)  وابسته به مجمع جهانی اقتصاد است و ایران هنوز عضو این مجموعه راهبردی نیست.

همکاری منطقه‌ای با کشورهای عربی، آسیای مرکزی و اتحادیه اروپا برای انتقال دانش و توسعه شبکه‌های مشترک داده و فنّاوری

بخش خصوصی و صنعتی

شرکت‌های فناوری ترکیه در حوزه‌های زیر بیشترین رشد را داشته‌اند:

هوش مصنوعی سلامت (به‌ویژه تشخیص‌های پزشکی مبتنی بر تصویر)

پردازش تصویر و ویدیو در بخش حمل‌ونقل هوشمند (Istanbul Smart City)(Image processing)

خدمات مالی مبتنی بر الگوریتم‌های هوش مصنوعی بانک‌های Ziraat و Garanti Bank

از سال 2024، سرمایه‌گذاری ورودی در استارتاپ‌های هوش مصنوعی ترکیه بیش از قبل که (حدود 300 میلیون دلار) است، بوده که بخشی از آن از صندوق‌های سرمایه‌گذاری اروپایی و خاورمیانه تأمین شده است.

بخش پژوهش و آموزش

دانشگاه‌های برتر مانند Bilkent، Koç، و Middle East Technical University (METU) نقش محوری در پژوهش‌های هوش مصنوعی دارند.

آموزش AI در سطح دبیرستان و مقطع کارشناسی به‌صورت رسمی در سرفصل وزارت آموزش و پرورش ، وارد شده است.

ترکیه در شاخص توسعه استعدادهای هوش مصنوعی در گزارش Stanford AI Index 2025 در رتبه 31 جهانی قرار دارد یعنی بالاتر از کشورهای خاورمیانه و پائین تر از  لهستان و پرتغال.

چارچوب قانونی و اخلاقی

در سال 2024، مقررات جدیدی در زمینه‌ی استفاده مسئولانه از AI و حفاظت از داده‌ها تحت عنوان           “Etik AI Yasası” تصویب شد که این می تواند در زمینه امنیت ملی مهم تلقّی شود.

تأکید اصلی قانون بر شفافیت الگوریتم‌ها، حفظ حریم خصوصی داده‌های شهروندان، و مدیریت استفاده نظامی از   AI  است.

چالش‌ها

وابستگی نسبی به تامین سخت‌افزار خارجی

محدودیت در تولید GPU و  (cpu) چیپ‌های AI داخلی  و البته پروژه‌های اولیه تولید در حال اجراست.

نارسایی داده‌های بومی و زبان ترکی (اشکال عمده در عدم دسترسی به هوش مصنوعی زبان بلند LLm)

کمبود مجموعه‌داده‌های باکیفیت برای زبان ترکی و‌ تلاش برای ایجاد “Turkish-LLM”. هوش مصنوعی زبان بلند ترکیه

توزیع نامتوازن فرصت‌ها

تمرکز بیش‌ازحد پروژه‌ها در استانبول و آنکارا

کمبود مراکز AI در نواحی شرقی کشور.

جمع‌بندی نهایی

ترکیه اکنون به‌عنوان یک قدرت میانی فناورانه با تمرکز بر هوش مصنوعی شناخته می‌شود.

با اجرای استراتژی هوش مصنوعی 2026، مقامات این کشور هدف دارند تا ترکیه را تا سال 2030 به مرکز منطقه‌ای توسعه مدل‌های زبانی، دفاع هوشمند، و اقتصاد دیجیتال هوش مصنوعی تبدیل کنند.

کانون توسعه:

به تجاری‌سازی و خودمختاری و استقلال فناورانه → از زیرساخت و تحقیق.

چشم‌انداز:

ترکیه می‌کوشد به جای صرفاً پیروی از جریان جهانی (انفعال) مسیر فعّال، مستقل و میان‌قدرتی خود در AI را تثبیت کند، بدین سبب بدون هر گونه فوت وقت و درک اهمیت هوش مصنوعی و ضرورت آن در توسعه فناوری و اقتصادی ، همت والایی را معطوف این جریان تاثیر گذار نموده است و پیش بینی می شود در سالهای آتی در بخش مهمی از هوش مصنوعی به ویژه در صنایع دفاعی و توسعه اقتصادی به موفقیّت های چشمگیری دست یابد.